اعتبارسنجی نظریة نسخ معکوس با تکیه بر آرای محمود محمد طه

نویسندگان

1 استاد مدعو دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

2 عضو هیئت علمی رسمی قطعی دانشگاه دولتی اراک

چکیده

در پیِ تعارضِ سنت و مدرنیته، نظریات نویی از سوی دگراندیشان دینی مطرح شد که یکی از این نظریات در حوزه علوم قرآن، نظریة «نسخ آیات الفروع و بعث آیات الاصول» محمود محمد طه - صوفی و اندیشمند سودانی- است که به خاطر پیوند وثیقش با کارآمدی یا ناکارآمدی احکام قرآن نیازمند بررسی است. سخنان طه نشان می‌دهد که وی علاوه بر نظریه خود، به نسخ مصطلح نیز باور داشته است. نظریه طه را «نسخ معکوس» نام نهاده‌اند اما این نامگذاری دقت لازم را ندارد و بهتر آن است که این نظریه را جزء نسخ تمهیدی- با بسطِ دامنه مصداقی آن- بدانیم زیرا طه از نسخ مدنی بوسیله مکی سخنی نگفته است و عنوان نظریه او نیز ناظر به این نسخِ وارونه نیست. بنابراین مراد او این است که آیات مکی اصل و آیات مدنی فرعند و با توجه به مانایی اصل و ناپایداری فرع، باید آیات‌الفروع را با قوانین نو روزآمد کرد. نویسندگان مقاله، با بررسی نظریة مزبور به روش توصیفی- تحلیلی، اشکالات ذیل را در این نظریه قابل توجه می‌دانند: عدم اعلام تغییر پیام ابدیِ آیات مکّی بر اساس مقتضیات سیاسی مدینه از سوی پیامبر(ص)، عدم اعتراضِ مسلمانان به تغییر بنیادین پیام ابدی آیات مکّی، تقدّم زمانی ناسخ بر منسوخ در نظریة طه درحالی‌که شرط تحقق نسخ، تأخّر ناسخ نسبت به منسوخ است، عدم ارائة دلیل برای اصل دانستن همة آیات مکّی و فرع دانستن همة آیات مدنی و وجود تناقض در مبنا و فروع این نظریه.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Validating the Reverse Abrogation Theory( Naskh Ma’kus) with Emphasis on the Opinions Held by Muhammad Taha

نویسندگان [English]

  • seyyed Ebrahim Ibrahim 1
  • Keyvan Ehsani 2
1 استاد مدعو دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
2 Member of the official faculty of Arak State University
چکیده [English]

One of the theories about abrogation of Quran is Naskh Ma’kus. This is Muhammad Taha’s theory or attributed to him. The religious thought of Taha includes two main elements, Sufi thoughts and new theories, and Naskh Ma’kus is derived from both of them. There is also another type of abrogation in Taha’s works, is called Naskh Tamhidi .Abrogation has been reflected in Taha's opinions in two main ways: First, Meccan verses ,which are regarded as the original verses, can refute(abrogate) Madinan verses as the marginal. Second, Meccan verses ate regarded as original whereas Madinan verses are regarded as marginal. So something that is marginal is to be temporary and contingent with the expediencies of the spactial, temporal, and addressees. In current study, the above-mentioned theory was delved into in the light of descriptive-analytic- critical. The findings of study indicated that the theory bears some limitations including : Lack of promulgating the changes in eternal message related to Maki verses based on political expediencies of Madinah from the part of Holy Prophet, the lack of objection from the part of Muslims as far as fundamental changes in eternal message of the Maki verses are voncetned, priority of abrogating over abrogated in Taha's theory while the conditions required for the realization of abrogation depends on temporal deferment of abrogating over abrogated, lack of evidence for regarding Meccan verses as original , for Madinan verses as marginal , the existence of contradiction in foundation and marginality of Taha' theory

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mohammad Taha
  • abrogation
  • Dual Responsibil3ity of Islam
پی‌نوشت‌ها:

1. نواندیشی یا روشنفکری دینی می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد؛ چنان‌که می‌توان «بازگشت به دین»، «بازگشت به دین اصیل»، «مدرن‌سازی دین»، «عقلانی‌سازی دین»، «بازسازی دین» و... را از جمله معانی آن دانست. با مدّ نظر قرار دادن هر یک از معانی مزبور می‌توان دسته‌ای از اندیشمندان را از نواندیشان به حساب آورد و بسیاری از متفکران شیعه، همچون شهید مطهری، علی شریعتی، صالحی نجف‌آبادی و... نیز در زمرة نواندیشان دینی قرار می‌گیرند. آنچه از نواندیشان دینی در متن این مقاله مراد است، کسانی هستند که به دنبال تعارض سنت و مدرنیته، رشد خردمحوری و نیز تحت تأثیر از مغرب زمین، به دنبال مقاصدمحوری در احکام شریعت، میل دادن احکام شریعت به سمت و سوی منشورهای حقوق بشری و اثبات تساوی حقوقی و... بوده‌اند و تمام نظریات آنان از یک مقوله به نام «وحی» نشأت می‌گیرد که با تفسیرهای متفاوت از آن، نظریات جدیدی را در حوزة دین بیان کرده‌اند. در میان شیعه نیز افراد زیادی مانند صدیقه وسمقی، ابوالقاسم فنایی، عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان، احمد قابل، محسن کدیور و... در این سلک قرار می‌گیرند که بیشتر اینان وامدار نظریات نواندیشان اهل سنت و متأخر از آنان هستند و از همین روی، سهم نواندیشان دینی اهل سنت در این زمینه بیش از نواندیشان شیعی به معنای گفته‌شده است (برای آشنایی بیشتر با جریان نواندیشی و نواندیشی تشیع، ر.ک؛ هاشمی، 1396: 14 و 32؛ مسعودی، 1392: 18؛ فراست‌خواه، 1388: 17، 70، 106، 116، 124، 125 و 189؛ مهریزی، 1394: 8 و...).

2. هفت شبانه‌روز پی‌درپی امساک از خوردن و نوشیدن.

3. «و أن الاسلام رسالتان: رسالة أولی قامت علی فروع القرآن و رسالة ثانیة تقوم علی أصوله و لقد وقع التفصیل علی الرسالة الأولی ولا تزال الرسالة الثانیة تنتظر التفصیل وسیتفق لها ذلک حین یجئ رجلها وحین تجئ أمتها...».

منابع

ابن‌منظور، محمدبن مکرّم. (1414ق.). لسان‌العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع ـ دار صادر.

جوادی آملی، عبدالله. (1378). تفسیر موضوعی قرآن کریم (قرآن در قرآن). قم: اسراء.

خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). البیان فی تفسیر القرآن. بی‌جا: بی‌نا.

زرکشی، محمدبن عبدالله. (1410ق.). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دارالمعرفة.

زرقانی، محمد عبدالعظیم. (1385). مناهل العرفان فی علوم القرآن. ترجمة محسن آرمین. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

زغلول، محمد حمد. (1425ق.). التفسیر بالرأی. ط2. دمشق: مکتبة الفارابی.

صابری، حسین. (1381). عقل و استنباط فقهی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

طباطبائی، سید محمدحسین. (1390 ق.). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1374). ترجمة تفسیر المیزان. ترجمة سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.

علیدوست، ابوالقاسم. (1391). فقه و عقل. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.

غریب‌الخمیس، رمضان. (1423ق.). الإمام محمد الغزالی جهوده فی التفسیر و علوم القرآن. قاهره: دارالحرم للتراث.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1409ق.). کتاب العین. چ 2. قم: نشر هجرت.

فراست‌خواه، مقصود. (1388). سرآغاز نواندیشی معاصر. تهران: شرکت سهامی انتشار.

فیومی، احمدبن محمد. (1414ق.). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: مؤسسة دارالهجرة.

قدال، محمد سعید. (2002م.). تاریخ السودان الحدیث (1820ـ1955م.). ط2. بی‌جا: مرکز عبدالکریم میرغنی.

کدیور، محسن. (1394). «ایضاح نسخ عقلی». وب‌سایت رسمی محسن کدیور: .https://kadivar.com/?p=14660

ـــــــــــــــــــ . (1969م.). الف. الإسلام برسالته الأولی لایصلح لإنسانیة القرن العشرین. ط1. بی‌جا: بی‌نا (کتاب آنلاین).

ـــــــــــــــــــ . (1969م.).ب.الرسالةالثانیةمن الإسلام. ط3. سودان: بی‌نا (طبع الکترونیکی).

ـــــــــــــــــــ . (1971م.). الف. تطویر شریعةالأحوال الشخصیة. ط 1. بی‌جا: بی‌نا (کتاب آنلاین).

ـــــــــــــــــــ . (1971م.). ب. القرآن و مصطفی محمود والفهم العصری. ط1. بی‌جا: بی‌نا (کتاب آنلاین).

ـــــــــــــــــــ . (1972م.). الثورة الثقافیة. ط1. بی‌جا: بی‌نا (کتاب آنلاین).

مسعودی، جهانگیر. (1392). هرمنوتیک و نواندیشی دینی (تطبیق اصول هرمنوتیک گادامر و تطبیق آن بر مبانی معرفتی نواندیشان مسلمان ایرانی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

معرفت، محمدهادی. (1383). «نوآوری‌ها و نظریات جدید در گفتگو با آیت‌الله معرفت». بینات، شماره44. سال یازدهم، ص99-107.

ــــــــــــــــــــــــ . (1415ق.). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

هاشمی، محمدمنصور. (1396). دین‌اندیشان متجدد؛ روشنفکری دینی از شریعتی تا ملکیان. تهران: کویر.