حقیقت نَفْس و روح در قرآن و حکمت اسلامی

نوع مقاله: علمی - ترویجی

نویسنده

دانشیار دانشگاه علاّمه طباطبائی، تهران

چکیده

در بررسی تاریخ علوم اسلامی، به موضوع‌هایی مشترک میان حکمت اسلامی و قرآن برمی‌خوریم که گاهی سبب برخورد و بحث بسیاری در میان اصحاب عقل، تفسیر و نقل گردیده است. یکی از این مسائل، مسئلة روح و نَفْس است که میان این دو بینش، یعنی تفسیر و حکمت اسلامی مورد بحث و برخورد قرار گرفته است. بر این اساس، دربارة آفرینش و حقیقت نَفْس و روح در میان اندیشمندان مسلمان سه دیدگاه وجود دارد: 1ـ روح مجرّد انسان پیش از بدن او آفریده شده است و برخی روایات با تعیین زمان، تقدّم وجودی روح بر بدن را تأیید می‌کنند.روح مجرّد و بدن مادّی همزمان آفریده شده‌اند و از لحظه‌ای که جسم انسان استعداد پذیرش روح یافته، خداوند روح مجرّد وی را آفریده، متعلّق به بدنش نموده است. روح انسان، جسمانی‌الحدوث و روحانی‌البقاء است؛ به این معنی که روح مجرّد آدمی، نه پیش از جسم او آفریده شده است و نه همزمان با آن، بلکه روح در طلیعة پیدایش، یک امر مادّی است که همراه با بدن طبیعی وی پدید آمده است و با تحوّل جوهری تکامل یافته، به مرحلة تجرّد روحانی رسیده است. در این مقاله برآنیم که با تکیه بر معانی نَفْس و روح در قرآن و حکمت اسلامی، به استقبال این بحث و نزاع رفته، به این پرسش پاسخ دهیم که قرآن و حکمت اسلامی دربارة روح و نَفْس چه نظری دارند؟ برای این منظور، نخست به روش مطالعة کتابخانه‌ای به سِیر مفاهیم نَفْس و روح در قرآن و میان فلاسفه می‌پردازیم و آنگاه بعد از بیان، بررسی و تحلیل دیدگاه‌ها، برخی از آنها را نقد می‌کنیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Truth of Soul and Spirit in the Quran and Islam

نویسنده [English]

  • Saleh Hassan Zadeh
چکیده [English]

In the history of Islamic sciences, we come across with some subjects common between Islamic philosophy and the Quran, controversial among the men of intellect and interpretation. One of such subjects is that related to soul and spirit. There are three views among the Islamic thinkers regarding the truth and creation of soul and spirit: 1. The immaterial spirit of man has been created before the body. This is approved by some narrations. 2. The immaterial spirit and the material body have been created simultaneously and the moment when the body of man has achieved the capacity of accepting the spirit, God has created the spirit in it. 3. The spirit of man comes into existence in the body and remains as a sprit. That is, the immaterial spirit of man has neither been created before his body not together with his body, rather the spirit is the manifestation of the appearance of a material body that comes into existence together with the appearance of the body and reaches its spiritual immateriality through essential development. In this article, we are going to discuss the different views given by the Quran and Islamic philosophy regarding the soul and spirit. To do this, first we will deal with different meanings of soul and spirit in the Quran and among the philosophers, and then we will have an analysis and a criticism of the given views.

کلیدواژه‌ها [English]

  • truth
  • Soul
  • Spirit
  • The Quran
  • Islamic Philosophy

ابن‌بابویه قمی، محمّدبن علی. (1371). إعتقادات الإمامیّة. ترجمة محمّدعلی حسنی محمّد. چ1. تهران: انتشارات اسلامیّه.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1414ق.). الإعتقادات. چ2. قم: المؤتمر العالمی للشّیخ المفید.

ابن‌سینا، حسین بن‌عبدالله. (1363). المبدا و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی. چ1. تهران: مؤسّسة مطالعات اسلامی.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1375). الإشارات والتّنبیهات. ج1و2. شرح و تحقیق خواجه نصرالدّین طوسی. چ1. قم: نشرالبلاغه.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1404ق.). الشّفاء (الطّبیعیّات). تحقیق سعید زاید ودیگران. قم: مکتبة آیةالله المرعشی

ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1364). النّجاة من الغرق فی بحر الضّلالات. با ویرایش محمّدتقی دانش‌پژوه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1382). الأضحویّة فی المعاد. تحقیق حسن عاصی. تهران: شمس تبریزی.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1383). دربارة نَفْس. تصحیح موسی عمید. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.

اردبیلی، سیّد عبدالغنی. (1385). تقریرات فلسفة امام. ج 3. تهران: مؤسّسة تنظیم و نشر آثار امام(ره).

ارسطو. (۱۳۷۸). دربارة نَفْس. ترجمة علی‌مراد داودی. تهران:‌ انتشارات حکمت.

ــــــــ . (۱۳۷۹). متافیزیک (مابعدالطّبیعه) ارسطو. ترجمة شرف‌الدّین خراسانی. تهران:‌ انتشارات حکمت.

بلاغی، حجّت. (بی‌تا). از هر چمن گلی. (در بردارنده قصیدة عینیّة ابن‌سینا).

تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمّد. (1410ق.). غرر الحکم و دُرَر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی.

جامع‌الأحادیث 3. قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

جوادی آملی، عبداللّه. (1376). تفسیر موضوعی قرآن کریم. چ1. قم: اسراء.

حسن‌زاده آملی، حسن. (1362). دروس معرفت نَفْس. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

حسینی اردکانی، احمدبن محمّد. (1375). مرآت‌الأکوان. تحریر شرح هدایة ملاّصدرای شیرازی. مقدّمه، تصحیح و تعلیق عبدالله نورانی. تهران: میراث مکتوب.

خامنه‌ای، سیّد محمّد. (1387). روح و نَفْس. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

خراسانی،‌ شرف‌الدّین. (۲۵۳۶). از سقراط تا ارسطو. تهران: انتشارات دانشگاه ملّی ایران.

سهروردی، شهاب‌الدّین یحیی. (1366). حکمةالإشراق. ترجمه و شرح سیّد جعفر سجّادی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1375). مجموعه مصنّفات. تصحیح و مقدّمه هنری کربن، سیّد حسین نصر و نجفقلی حبیبی. ج1. تهران: مؤسّسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

شهرزوری، شمس‌الدّین. (1372). شرح حکمةالإشراق. مقدّمه و تحقیق حسین ضیائی تربتی. تهران: مؤسّسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1383). رسائل الشّجرةالإلهیّة فی علوم الحقایق الربّانیّة. مقدّمه، تصحیح و تحقیق از نجفقلی حبیبی. تهران: مؤسّسة حکمت و فلسفة ایران.

شریف، محمّد نظام‌الدّین احمد. (1363). انواریّه. ترجمه و شرح حکمةالإشراق سهروردی. مقدّمه از حسین ضیائی. تهران: امیرکبیر.

صدرای شیرازی، محمّدبن ابراهیم. (1383). اسفار. ج 8. تعلیقات مرحوم سبزواری. تصحیح علی‌اکبر رشاد. اِشرافِ سیّد محمّد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

طباطبائی، سیّد محمّدحسین. (1339). المیزان فی تفسیر القرآن. ج1. قم: مؤسّسة مطبوعات اسماعیلیان.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1417ق.). المیزان فی تفسیرالقرآن. قم: دفتر نشر اسلامی جامعة مدرّسین حوزة علمیّه.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1376). اصول فلسفه و روش رئالیسم. حاشیة مرتضی مطهّری. تهران: انتشارات صدرا.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1377). ترجمة تفسیر المیزان. ترجمة سیّد محمّدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1422ق.). نهایة الحکمة. تعلیق عبّاسعلی زارعی سبزواری. قم: مؤسّسة نشر اسلامی.

فارابی، ابو نصر. (1995م.). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضادّاتها. بیروت: مکتبة الهلال.

کاپلستون، فردریک. (۱۳۶۸). تاریخ فلسفه. ترجمة سیّد جلال‌الدّین مجتبوی. تهران: انتشارات سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

مارتین، مکدرموت. (1372). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید. ترجمة احمد آرام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

مجلسی، محمّدباقر. (1403ق.). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التّراث العربی.

مصباح یزدی، محمّدتقی. (1373). معارف قرآن. قم: انتشارات در راه حق.

نرم افزار کتابخانه کلام اسلامی. قم: مرکز تحقیقات کلمپیوتری علوم اسلامی.

نوسباوم، مارتا. (۱۳۸۰). ارسطو. ترجمة عزّت‌الله فولادوند. تهران: طرح نو.

وال، ژان آندره. (۱۳۷۰). بحث در مابعدالطّبیعه. ترجمة یحیی مهدوی. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.

Plato. (1999). Collected dialogues. Edited by Edith Hamilton and Huntington cairns. part I & 2. Princeton: University press.