تحلیل انتقادی از انحراف سلفیه در معناشناسی صفات الهی از منظر قرآن

نوع مقاله: علمی - ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

2 دانشجوی دکتری و مربی الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اردبیل، ایران

3 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل، اردبیل، ایران

چکیده

«سلفیه» اصطلاحی نوظهور در تاریخ اندیشة اسلامی است که گروهی از اهل حدیث و پیروان احمدبن حنبل، ابن‌تیمیه و محمدبن عبدالوهاب برای خویش برگزیده‌اند. آنان در روش شناخت، نقل‌گرا و در فهم نقل، ظاهرگرا هستند. عقل را شایستة فهم مسائل الهی ندانسته‌اند و رسالت آن را تنها فهم درست سخنان سلف می‌دانند. بر مبنای هستی‌شناسی سلفیه، خدا موجودی آسمانی و نشسته بر عرش در آسمان هفتم است. صفات خبری زاید بر ذات همچون «یَد»، «نَفْس» و «وجه» دارد و در قیامت به چشم سَر دیده خواهد شد. آنان در تبیین و تفسیر این گونه صفات الهی از حیث معناشناسی بر اساس اصل ظاهرگرایی در قرآن و سنت، و به تبعیت از برخی اهل اثر و اصحاب حدیث به معنای ظاهری و عامیانه این صفات بسنده کرده، آنان را تأویل نمی‌کنند. این گروه با تفسیر افراطی و متعصبانه‌ای که از توحید دارند، فقط خود را توحیدی می‌خوانند و سایر مسلمانان را مشرک و کافر قلمداد می‌کنند. امام علی(ع) تشبیه را رد کرده‌است و برای ردّ آن، ادله‌ای آورده‌است. امیر مؤمنان علی(ع) تنزیه مطلق را قبول ندارد و قائل به این است که خدا را در حدّی که خود خدا و پیامبران او معر فی کرده‌اند و بر اساس آیات و افعال او، می‌توان شناخت. در این مختصر مبانی سلفیه به خامه نقد کشیده شده‌است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Review of the Salafism’s Deviation in the Semantics of Divine Attributes

نویسندگان [English]

  • samad abdollahi abed 1
  • mohammad fardin jalali 2
  • Ali reza Abdorrahimi 3
1 Associate Professor, Quran and Hadith Sciences, Shahid Madani University, Tabriz, IRAN (Corresponding Author);
2 Ph.D. Student and Coach of Quran and Hadith Sciences, Islamic Azad University, Ardebil Branch, IRAN
3 Assistant Professor, Quran and Hadith Sciences, Islamic Azad University of Ardebil, Ardebil Branch, IRAN
چکیده [English]

Anathema is a nascent term in the history and literature of Islamic thoughts which has been chosen by a group, namely, the people of tradition and the followers of Ahmad Ebne Hanbal, Ebn Taymieh, and Mohammad Ben Abdolvahab. They are traditionalists in their methodology and literalists and formalists in their understanding of the tradition. They do not appreciate human mind as capable enough to know God. Their only mission is to understand Salfieh’s discourse not more than that. According to Salfieh’s ontology, God is a celestial being sitting in the seventh heaven. God, has additional declarative attributes like hand, soul, modus, which will be seen in the resurrection day by bare eyes. Salfieh’s, in the explanation and interpretation of these attributes from the standpoint of semantics, confines themselves to a superficial and common meanings of these attribute. These groups with their biased and extremist understanding of the profession of God’s unity call themselves theistic. This study tries to shed some lights on the Salfieh’s basic principles in the profession of God’s unity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • declarative attributes
  • Salfieh
  • The Quran
  • Nahjalbalagheh

قرآن مجید.

نهج البلاغه.

ابن‌ أبی‌الحدید، عزّالدّین عبدالحمید. (1415ق.). شرح نهج البلاغه. بیروت: اعلمی.

ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمدبن علی. (1398ق.). التوحید، و بعد. تصحیح سید هاشم حسینی. قم: نشر جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا).التوحید. تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی. قم: جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.

ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (1403ق.). الإستقامة. تحقیق محمد رشاد سالم. مدینة منورة: جامعة الإمام محمدبن سعود.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1995م.). مجموع الفتاوی و رسائل. عربستان: مجمع ملک فهد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق.). الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح. ج 4. تحقیق علی حسن ناصر و .... . ریاض: دارالعاصمة.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق.). مجموع الفتاوی. تحقیق مروان کجک. مصر: دارالکلمة الطیبة.

ابن‌حنبل‌، احمد. (1408ق.). العقیدةبروایة أبی‌بکر الخلال. دمشق: دار قتیبة.

ابن‌عثیمین، محمدبن صالح. (2001م.). القوائد المثلی فی صفات الله و اسماء الحسنی. مدینه: دانشگاه اسلامی.

ــــــــــــــــــــــــــــ . (2005م.). شرح کشف الشبهات ابن‌عثیمین. عربستان: دار الثریا.

ــــــــــــــــــــــــــــ . (1413ق.). مجموع فتاوی ‌بن عثیمین. عربستان: دار الوطن.

ــــــــــــــــــــــــــــ . (1413ق.).تفسیر ابن عثیمین. ریاض: دار الثریا.

ابن‌قیم جوزیه، (1422ق.). مختصر الصواعق المرسلة فى الرد على الجهمیةوالمعطلة. القاهره: دار الحدیث.

ابوریة، محمود. (1383ق.). أضواء علی السنّةالمحمدیة. لبنان: صور.

الله‌بداشتی، علی. (1376). «مبانی معرفت‌شناسی مفاهیم ماورای طبیعی دینی». نامة مفید. ش 10. صص 89ـ98.

ـــــــــــــــــــ . (1386). «بررسی و نقد روش‌شناختی سلفیه در خداشناسی». انجمن معارف اسلامی. ش 10. صص 41ـ71.

امیری، حسن امین. (1410ق.). دایرةالمعارف اسلامی شیعه. بیروت: دار التعارف.

باقلانی، محمدبن طیب. (1407ق.). تمهید الأوائل فى تلخیص الدلائل. لبنان: مؤسسة الکتب الثقافیة.

البخاری، محمدبن اسماعیل. (بی‌تا). صحیح البخاری. تحقیق محمد نزار تمیم و هیثم نزار تمیم. بیروت: دار الأرقم.

بشیر، حسن. (۱۳۹۰). تاریخ فرهنگی سلفیه: از متن‌گرایی تا زمینه‌گرایی، در بنیادگرایی و سلفیه؛ بازشناسی طیفی از جریان‌های دینی. حسین هوشنگی و احمد پاکتچی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ره).

بیهقی، محمدبن حسین. (1417ق.). الأسماء والصفات. تحقیق عبدالرّحمن عمیره. بیروت: بی‌نا.

جوهری، اسماعیل‌بن حمّاد. (1368). الصحاح. تحقیق احمد عبدالغفور عطار. بیروت: افست قم.

حلمی، مصطفی. (1411ق.). السلفیة بین العقیدةالإسلامیة و الفلسفةالعربیة. مصر. دار الدعوة.

زهدی، جارالله. (1410ق.). المعتزلة. بیروت: مؤسسة العربیة للدراسات والنشر.

فخر رازی، محمد‌بن عمر. (1398ق.). اعتقادات فرق مسلمین. مصر: نشر کلیات أزهر.

سبحانی، جعفر. (1414ق.). محاضرات فی الإلهیات. به کوشش علی ربانی. قم: مؤسسة نشر اسلامی.

ــــــــــــــــــ . (1427ق.). بحوث فی الملل والنحل. قم: مؤسسة امام صادق(ع).

ــــــــــــــــــ . (1369). «دو نظریة دیگر دربارة صفات خبرى». درس‌هایى از مکتب اسلام. س ٣٠. ش ٨.

سبزواری، ملاهادی. (1412ق.).شرح منظومه (غررالفرائد). تصحیح حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.

شمری، شعبان. (1435ق.).نظریة التفکیک للنّص الدّینی عند العقل التکفیری. بیروت: دار النصر.

شوکانی، محمد‌بن علی. (1414ق.).الرسائل السلفیة. تعلیقه خالد عبداللّطیف. بیروت: دارالکتاب العربی.

شهرستانی، محمدبن عبدالکریم. (1403ق.). ملل و نحل. تحقیق سید کیلانی. بیروت: بی‌نا.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1421ق.). الملل و النحل. بیروت: دار المعرفة.

عبداللّهی، عابد. (1389). «صمد تشبیه یا تنزیه از دیدگاه امام علی(ع). فلسفه و کلام اسلامی. س 43. ش ۱. صص 91ـ117.

کثیری، سید محمد. (1418ق.). السلفیة بین أهل السنةوالإمامیة. بیروت: الغدیر.

کلینی، محمدبن یعقوب. (1363). کافی. به تصحیح علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

طباطبائی، سید محمدحسین. (1417ق.). المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: د ارالکتب الإسلامیة.

مجلسی، محمدباقر. (136؟؟). بحارالأنوار. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

مکارم شیرازی، ناصر. (1383). پیام امام. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

معتزلی، احمدبن یحیی. (1985م.). القلائد فی تصحیح العقائد. بیروت: دار الشرق.

مفید، محمدبن محمد. (1413ق.). تصحیح الإعتقاد. قم: کنگرة هزارة شیخ مفید.

منتظری، حسن. (۱۳۸۸). بررسی سلفی‌گری در شبه قارة هند. رساله سطح سه. قم: مرکز مدیریت حوزة علمیه.